Bekijk het eens van een andere kant

Als jonge onderzoeker doe je onderzoek in Afrika naar hoe er daar wordt omgegaan met ziektes. Je hebt je thuis in de theorie verdiept en bedacht hoe je het gaat aanpakken. Vol goede moed begin je mensen te interviewen. Tijdens deze gesprekken lijkt er echter iets iets niet goed te gaan. Bepaalde zaken worden vermeden. Je voelt dat er iets fout is, maar je komt er niet achter wat. Wat doe je dan? Ga je dan door met je oorspronkelijke onderzoeksvraag, of wil je uitzoeken wat dat “iets” nou precies is? Volgens prof. Reis moet je op je gevoel afgaan. “Dat wat niet prettig voelt, daar moet je op focussen. Dat wat niet werkt, daar kan je verwachten dat er dingen gebeuren. ” Reis is medisch antropoloog en door haar onderzoek ervaren in hoe je het beste met verrassingen tijdens het onderzoeksproces om kan gaan. Onverwachte wendingen kunnen op elk moment tijdens het proces plaatsvinden: thuis, in het veld of bij de verwerking van de data.
Het meeste wat wij lezen of horen over wetenschappelijke onderzoek zijn de geweldige ontdekkingen en de grote implicaties die ze hebben voor de toekomst. Wat we echter weinig lezen is hoe het proces van onderzoek verloopt. Over de momenten, wanneer het allemaal niet zo geweldig lijkt te zijn, wanneer er andere zaken lijken mee te spelen die van tevoren niet waren ingecalculeerd, horen we bijna niets. Terwijl het juist erg interessant is om te weten hoe de onderzoekers op die momenten handelen. Daarom hebben wij een interview gehouden met professor Ria Reis, hoogleraar medische antropologie, over onverwachte wendingen en problemen tijdens het onderzoeksproces in haar vakgebied.
 
Kleine mensen, kleine vragen
 
Het begin van elk onderzoek is het opstellen van een onderzoeksvraag. Dit is ook al meteen het moeilijkste deel van onderzoek in de sociale wetenschappen. In sociale wetenschappen onderzoek je namelijk een probleem niet in een proefopstelling, maar in het gewone leven. Je kunt datgene wat je wilt onderzoeken, niet zomaar isoleren uit zijn context. Waar eindigt deze context immers? Hoe kun je een specifieke vraag maken, wanneer alles eromheen belangrijk is? Hiervoor moet je het onderwerp beterbegrijpen en weten wat er al onderzocht is.
Het bestuderen van onderzoeken die al eerder zijn uitgevoerd is de eerste stap van je onderzoek. Je bouwt namelijk altijd voort op eerdere vragen en bevindingen, of in de woorden van professor Reis: “Wij staan altijd op de schouders van anderen.” De tweede stap is je realiseren dat je onderzoek maar klein is. Het is onmogelijk een grote vraag in één keer te beantwoorden. Een grote vraag moeten wij beantwoorden met allemaal kleine onderzoeken. “Het doel van deze onderzoeken”, zegt professor Reis, “is niet het zoeken naar een specifiek antwoord, maar naar een antwoord dat kan leiden tot andere vragen.” Andere onderzoeken kunnen dan ook weer voortbouwen op jouw onderzoek. Je moet dus je onderzoeksgebied verkleinen. Je doet bijvoorbeeld geen onderzoek naar iedereen met HIV, maar slechts naar de kinderen met HIV, en dan weer verder toegespitst op hoe de kinderen met HIV worden behandeld op school enzovoorts. Op deze manier verfijn je vraag tot iets wat haalbaar is om te onderzoeken in een beperkt tijdsbestek. zijn “wij”? is dit een citaat?)
 
Weet wat je vraagt
 
Voordat je eraan toe komt om je onderzoeksvraag op te stellen heb je al veel research gedaan, maar dit is nog niet genoeg om het veld in te gaan. Als we de onderzoeksvraag hebben, moeten we verder definiëren wat deze precies inhoudt. Als je bijvoorbeeld wilt onderzoeken hoe kinderen met HIV omgaan met stigma's op school, snijd je in feite vier onderwerpen aan: kinderen, HIV, stigma's en school. Bij onderzoek naar kinderen loop je al snel tegen het probleem aan dat veel gedragsmodellen zijn gebaseerd op volwassenen. Aanvullende gesprekken met bijvoorbeeld kinderpsychologen over hoe kinderen met problemen omgaan, worden daardoor noodzakelijk. De definitie van een stigma is ook onduidelijk. Er zijn twee soorten stigma's: zelf-stigma en echte discriminatie vanuit anderen. Je moet een van deze definities kiezen. Met de vraagstelling die je hebt bedacht, ga je onderzoeksmethodes bedenken. Voor elke deel van de vraag heb je een onderzoeksmethode nodig. Om te weten te komen hoe kinderen zich voelen, is moeilijk. Een gesprek van twee uur met een achtjarige is wat onwaarschijnlijk. Je moet dus andere manieren bedenken om er achter te komen hoe kinderen zich voelen. Je zou aan de leraren kunnen vragen wat zij hebben geobserveerd of de kinderen tekeningen laten maken.
 
Houston, we've got a problem
 
Na alle voorbereidingen kan het veldwerk beginnen. Dat is altijd spannend, want dan zie je de door jou gekozen methodes toepast in de werkelijkheid. Tijdens deze fase van het onderzoek kan het verloop al snel anders gaan dan gepland. Er ontstaat een spanning tussen je verwachtingen en de werkelijkheid. Wat als de theorie niet blijkt te kloppen en de methodes niet toepasbaar zijn? Geen paniek! Daar draait het hele onderzoek in feite om. Verassingen betekenen nieuwe kennis. Het kan soms zo zijn dat het onderzoeksplan dat je hebt opgesteld toch teveel is gebaseerd op theorieën uit de westerse wereld. Deze blijken niet altijd overeen te stemmen met de werkelijkheid in Afrika. In de westerse wereld scheiden wij bijvoorbeeld lichaam en geest, maar in veel andere culturen wordt die scheiding niet gehanteerd. Als je ontdekt dat kinderen met HIV schuldgevoelens hebben in plaats van schaamte, is het misschien nodig om een andere methode te bedenken. Deze cirkel van het hebben van theoretische kennis, het doen van observaties en deze theoretische kennis veranderen herhaal je steeds opnieuw gedurende het hele onderzoek. Het aanpassen van kennis aan je observaties staat volgens Ria Reis aan de basis van veel wetenschappelijk onderzoek. Een ander punt waar onderzoekers tegenaan kunnen lopen is dat bepaalde aspecten van de onderzoeksvraag door de onderzochte personen niet besproken kunnen worden. Soms bestaan er in een bepaalde taal geen woorden voor de termen van de onderzoeker zelf, of hebben mensen niet geleerd hoe ze hun gevoelens op een cultureel acceptabele manier kunnen benoemen. Ook gelden in andere culturen andere normen en waarden, waar je je bewust van moet zijn. Mensen vinden soms dat je ergens niet over hoort te spreken. Gelukkig praat je niet alleen, je observeert ook. Tussen de regels door geven mensen signalen door. Ze zeggen veel meer dan de antwoorden die ze geven. “Als onderzoeker word je gevoelig voor wat mensen je willen vertellen.”